Bijna aan het einde van mijn opleiding tot muziekdocent kwam ik erachter dat ik vrij weinig tot niets wist over lesgeven op het VMBO. Ik had er nog nooit tijdens een stage les gegeven en er was naar mijn herinnering nooit echt specifiek binnen de opleiding aandacht aan besteed. Toch vreemd dat ik met mijn diploma officieel bevoegd ben om daar les te geven. Ik vroeg mij hierdoor af of het VMBO misschien niet eens zo anders dan de rest van het voortgezet onderwijs? In ieder geval intrigeerde het mij en mijn studiegenoot Myrthe Ebbers genoeg om er een onderzoek aan te wijden.
Het VMBO bestaat uit vier verschillende stromingen, namelijk:
Basisberoepsgerichte leerweg (BL)
Kaderberoepsgerichte leerweg (KL)
Gemengde leerweg (GL)
Theoretische leerweg (TL)
De theoretische leerweg is van deze vier het hoogste niveau. Op alle niveaus wordt muziek gegeven, maar alleen bij TL en GL wordt het als examenvak aangeboden. VMBO-leerlingen vormen 60% van alle leerlingen op het voortgezet onderwijs. Genoeg werk voor muziekdocenten zou je denken. Toch is in 2006 door het Centrum van Interculturele Studies het probleem geconstateerd dat er te weinig bekwame aansprekende kunstvakdocenten waren voor het VMBO. Dit probleem kwam boven water omdat toendertijd CKV als verplicht vak werd ingesteld op het VMBO en dus bleek dat hier onvoldoende docenten voor te vinden waren.
Het Centrum van Interculturele Studies benaderde de HKU met dit probleem. Dit was voor de HKU een aanleiding om een project op te richten waarbij ze samenwerkten met VMBO-scholen en kunstinstellingen uit de stad Utrecht. Het doel was om VMBO-leerlingen in aanraking te laten komen met het maken van kunst. Dit project wordt beschreven door Nelly van der Geest, Til Groenendijk en Suzan Lutke (2009) in het artikel ‘De VMBO-leerling als maker van kunst’. VMBO-leerlingen krijgen vaak te horen wat ze niet kunnen, maar de belangrijkste insteek van dit projet was om uit te gaan van wat de VMBO-leerling wel kan. Dat ze vaak lef hebben, direct zijn en ideeën hebben. Zo wordt binnen hetzelfde artikel een leerling geciteerd: “Ik vind mezelf geen kunstenaar, maar ik hoor wel van anderen dat ik talent heb.” – Zeynep
Suzan Lutke, docent aan de HKU die onder andere heeft meegewerkt aan het project, vroegen wij waarom het volgens haar belangrijk is dat muziek juist op het VMBO wordt gegeven. Volgens haar leven wij in een maatschappij die door schoonheid wordt verbonden, als wij allemaal deze zelfde schoonheid kunnen ervaren dan kunnen we onderling veel meer verbonden raken. Juist kinderen van het VMBO die niet alle voordelen hebben meegekregen en vaak ook niet van huis uit worden gestimuleerd, zouden de mogelijkheid moeten krijgen om met deze schoonheid in aanraking te kunnen komen, door bijvoorbeeld het vak muziek. Ook zijn secondaire redenen zoals het verhogen van de zelfvertrouwen doordat ze naar elkaar luisteren en zich op een podium laten zien, of het verhogen van het vermogen tot samenwerking zijn volgens haar bij deze groep juist van belang. Dit is omdat deze kinderen vaak weinig zelfvertrouwen hebben, bijvoorbeeld doordat ze vaak te horen krijgen wat ze allemaal niet kunnen. Binnen het project van de HKU zijn ze er juist vanuit gegaan van wat deze leerlingen wél kunnen. Het is belangrijk dat docenten de groep zien als een groep getalenteerde kinderen, kinderen voelen dat aan en zo krijg je het effect van de ‘self fulfilling profecy’.
We vroegen Suzan ook waarom er volgens haar weinig muziek wordt gegeven op het VMBO. Zij noemde als redenen dat het moeilijk is om aan docenten te komen. Docenten geven liever les aan de HAVO of het VWO. Maar ook heeft het te maken met keuzes van de scholen zelf. De scholen kiezen er vaak eerder voor om geld te steken in bijvoorbeeld het verbeteren van de Nederlandse taal bij deze leerlingen in plaats van het creëren van een muzieklokaal. Maar ook zijn de muziek methodes voor het VMBO vaak niet goed op de doelgroep ingesteld. Ze zijn vaak nog te theoretisch en er ligt nog te erg de nadruk op het leren van noten. Hier moet je volgens Suzan met deze doelgroep niet mee bezig zijn. Volgens Mariska van der Vaart (2009) is improviseren een goede manier om met VMBO leerlingen te werk te gaan. Wel zegt zij dat structuur heel belangrijk is omdat zij een korte spanningsboog hebben. De opdrachten moeten de leerlingen uitdagen. Zij zegt dat voor deze leerlingen belangrijk is om zich met muziek te kunnen uiten door te zingen, musiceren en te improviseren.
Toch zijn er blijkbaar weinig muziekdocenten die ervoor kiezen om les te geven het VMBO. Dit zal er grotendeels mee te maken hebben dat kunstdocent opleiding er weinig aandacht aan besteden. Maar waar ligt dat dan aan?
VMBO-leerlingen hebben volgens Mariska van der Vaart (2009) een korte spanningsboog. Volgens Suzan Lutke wordt er van jou als muziekdocent op het VMBO veel meer gevraagd pedagogisch, didactisch en muzikaal gezien. Het zelfvertrouwen van de leerlingen is vaak niet hoog waardoor ze veel verdediging mechanismen hebben. Als docent moet je daar op een goede manier mee om kunnen gaan om daar doorheen te kunnen prikken. Het zijn ook vaak zeer diverse groepen met kinderen afkomstig uit verschillen culturen en achtergronden. Het is ook belangrijk hier als docent rekening mee te houden met je lessen.
Toch lijken uiteindelijk de meeste docenten die er wel lesgeven te zeggen dat het een belangrijke maar ook uiteindelijk zeer dankbare doelgroep is. Suzan zegt dat ze moeilijk te grijpen zijn, maar als je ze hebt dan gaan ze helemaal voor je. Maake Rijnsburger, muziekdocent op de middelbare school de Werkplaats, zegt dat VMBO-leerlingen veel ongeremder zijn. Gwen van den Breul (2010) schrijft dat veel VMBO-leerlingen bij hem op school erg zijn gemotiveerd om hun kunsten te vertonen en om hun ‘durf’ te uiten.
Mijn conclusie is dat muziek een vak is dat veel kan beteken voor VMBO-leerlingen, maar dat helaas nog te weinig aandacht krijgt. Het is wel begrijpelijk dat veel docenten ervoor kiezen om andere stromingen van het voortgezet onderwijs les te geven, simpelweg omdat zij hier meestal geen tot weinig over hebben geleerd tijdens hun opleiding. De reden dat opleidingen hiervoor kiezen is ook wel begrijpelijk, lesgeven op het VMBO vraag veel van je als docent en misschien dat studenten hier nog niet helemaal klaar voor zijn.
Toch denk ik dat het goed zou zijn wanneer er op een of andere manier voor kan worden gezorgd dat er meer muziekles wordt gegeven op het VMBO. Er zou bijvoorbeeld meer mogelijkheid kunnen zijn binnen de opleiding voor studenten die er wel in zijn geïnteresseerd om hierin te specialiseren. Of er zouden in ieder geval projecten met VMBO-leeriingen kunnen worden georganiseerd die door studenten worden geleid. Hierbij komen ze er wel mee in aanraking maar is het niet zo dat ze gelijk een hele stage hoeven te lopen en kunnen ze ontdekken of het hen eventueel ligt. Ik weet dat ik het in ieder geval als student Docent Muziek interessant zou hebben gevonden.
Het lijkt mij in elk geval een doelgroep met veel potentie. Zowel omdat het om leerlingen gaat waarbij muziek veel voor ze kan betekenen, maar ook simpelweg omdat het 60% van alle leerlingen van het voortgezet onderwijs betreft. Ja het vraagt veel van je als docent, maar er zijn blijkbaar genoeg docenten die er plezier en voldoening uit krijgen. Suzan Lutke kwam zelfs met het idee dat docenten die op het VMBO lesgeven meer zouden moeten verdienen. In ieder geval hoop ik dat het in de toekomst een werkveld wordt waar binnen docentkunstopleidingen en vooral bij muziek meer aandacht aan wordt besteed. En dat er meer wordt gedaan binnen onze maatschappij om ervoor te zorgen dat deze groep leerlingen de kans krijgt om de schoonheid van de kunsten te kunnen ervaren.
Priya Keet, 2011
Gebruikte bronnen:
Breul van den, B (2010) Muziek in het VMBO. Nieuwegein: Oosterlicht College Nieuwegein. Februari 2010
Vaart van der, M (2009) Muziekles is verder wel oké. Kunstzone 07-11 – 2009
Geest van der, N. Groenendijk, T. Lutke, S. (2009) De VMBO-leerling als maker van kunst. Kunstzone. 07-11-2009
